Kompendium - język polski - szkoła podstawowa, klasy 4-8

22 nauka o literaturze 1 ROZDZIAŁ NOTATKI f f Dramat Dramat – to jeden z trzech (obok liryki i epiki) rodzajów literackich. Należą do niego utwory, które cechuje dialogowość – czyli sytuacje i postacie ukazywane są bezpośrednio i za po- mocą dialogów (co stanowi tekst główny), występuje również tekst poboczny (didaskalia). Dramat jest przeznaczony do wystawiania na scenie, dzieli się na akty i sceny. Nie występu- je narrator, brakuje też nadrzędnego podmiotu lirycznego. Utwory dramatyczne mogą być pisane wierszem lub prozą. Najważniejsze gatunki dramatyczne Nazwa Charakterystyczne cechy Przykłady Tragedia Najstarszy gatunek dramatyczny, ukształtowany w V w. p.n.e. Osią kompozycyjną tragedii jest konflikt dwóch niemożliwych do po- godzenia racji: dążeń bohatera z przewyższającymi go siłami (wo- lą bogów, normami moralnymi, losem). Tragedia podejmuje tema- ty poważne, wzniosłe. J. Słowacki Balladyna Komedia Rówieśniczka tragedii, wywodząca się z wesołych pieśni obrzędo- wych ku czci Dionizosa. Osią kompozycyjną komedii najczęściej jest kontrast (bohaterów, postaw). Wartka akcja zmierza do po- myślnego rozwiązania, a w jej trakcie zdarza się wiele komicznych (zabawnych) sytuacji. Możemy tu mówić o komizmie słownym, sytuacyjnym, komizmie postaci. A. Fredro Zemsta Istnieją też typy dramatu, których nie da się zakwalifikować do żadnego z trzech powyższych ga- tunków – np. Dziady A. Mickiewicza (zob. str. 102). Elementy dramatu Akt Część utworu dramatycznego, zawierająca względnie spójny i zamknięty odcinek ak- cji, wyodrębniony ze względu na zmianę miejsca lub czasu, charakteru zdarzeń lub ich znaczenia dla całości utworu. Scena Część utworu dramatycznego wyodrębniona ze względu na występujące w niej osoby. Przybycie lub odejście którejś z nich oddziela jedną scenę od następnej. Tekst główny To wypowiedzi postaci występujących w utworze dramatycznym. Tekst poboczny (Didaskalia) W odróżnieniu od tekstu głównego (wypowiedzi bohaterów) pochodzi bezpośrednio od autora i nie jest przeznaczony do wystawiania na scenie, a skierowany do osób realizujących przedstawienie (dla reżysera, scenografa, aktorów, kostiumografa, cho- reografa – mają pomóc wystawić utwór na scenie). Mogą ograniczać się do podania podstawowych danych o czasie i miejscu akcji, porze dnia, wyglądzie sceny, kostiu- mów, sposobie wypowiadania tekstu, o rekwizytach, ale mogą też mieć charakter li- teracki i wyrażać stosunek autora do przedstawionych wydarzeń. W zapisie utworu dla wyróżnienia didaskaliów stosuje się odmienną czcionkę. Monolog To wypowiedź jednej postaci, będąca całością znaczeniową i formalną. Monolog wy- raża myśli i uczucia mówiącego. W utworze dramatycznym najczęściej monolog wy- głaszany jest podczas nieobecności pozostałych bohaterów, kierowany do widza.