Vademecum matura - biologia

Antropogeneza 509 A F RY KA KO L E BKĄ L UD Z KOŚ C I : F ORMY P R Z E D L UD Z K I E I P R A L UD Z K I E Przodkowie człowieka i małp człekokształtnych zamieszkiwali lasy tropikalne Starego Świata w okresie pliocenu. Przed ok. 5 mln lat klimat Afryki uległ ochłodzeniu, co dopro- wadziło do powstania sawann i przystosowania się gatunków wielkich małp do dwunożnego poruszania się po sawannie. Mianem form przedludzkich określamy przedstawicieli rodzaju Australopithecus i po- krewnych. Pojawili się oni ok. 3,8–3,5 mln lat temu i wykazywali daleko idące przystosowanie do życia na otwartej przestrzeni: dwunożną postawę ciała, chód i bieg jako sposoby lokomocji przy wzroście ok. 1 m. Duży mózg (ok. 650 ml) i chwytne ręce sprzyjały zachowaniom na- rzędziowym, takim jak wytwarzanie prostych tłuków kamiennych. Australopithecus polował na drobne zwierzęta, być może pożywiał się padliną, do której docierał wcześniej niż hie- ny i sępy dzięki wytrwałemu biegowi i dobrej orientacji w terenie. Dzisiejsze małpy człeko- kształtne są roślinożerne. Pewne linie, jak Australopithecus robustus, powróciły do diety roślinnej, co wiązało się z odmienną budową zębów i szczęki; ostatnie z nich wymarły przed kilkudziesięcioma tysią- cami lat. Formy praludzkie to wcześni przedstawiciele rodzaju Homo . Wyróżniano do niedawna prymitywne Homo habilis (poj. mózgoczaszki ok. 700–850 ml) i bardziej przypominające człowieka współczesnego Homo erectus (poj. 800–1000 ml). Znaleziono jednak wielką liczbę szczątków o cechach pośrednich między nimi, ponadto formy bardziej prymitywne nierzad- ko mają młodszy wiek niż formy nowoczesne. Formy Homo habilis/erectus , określane łącznie mianem pitekantropów , pojawiły się ok. 2 mln lat temu w Afryce i jako pierwsze hominidy dokonały ekspansji do Europy, Azji i na wy- spy Indonezji. Ostatnie populacje żyły jeszcze ok. 500 tys. lat temu, a na wyspie Flores powstał lokalny karłowaty podgatunek (wymarł 10 000 lat temu). Do osiągnięć pitekantropa należały: • podtrzymywanie ognia w obozowiskach • adaptacja jaskiń i grot do celów bytowych • udoskonalenie techniki grupowych polowań z wykorzystaniem form terenu (przepaście, rozpadliny) i prymitywnej broni • utrzymanie się na terenach stosunkowo chłodnych (Europa, Azja) Człowiek neandertalski ( Homo neandertalensis, neandertalczyk) pojawił się w Afryce ok. 200 000 lat temu, zasiedlił tereny Eurazji łącznie z wyspami i wymarł ok. 10 000 lat temu. Sta- nowi wyspecjalizowane, ślepe odgałęzienie pnia rodowego, a więc nie przodka, lecz kuzyna ludzi współczesnych. Najważniejsze cechy to: • rozwój mózgoczaszki do stosunkowo dużych rozmiarów, możliwa duża śmiertelność oko- łoporodowa • płat czołowy mózgu, odpowiedzialny za kojarzenie i abstrakcyjne myślenie, rozwinięty gorzej niż u ludzi współczesnych • prawdopodobnie brak mowy artykułowanej • żył w gromadach i rodzinach, zamieszkiwał jaskinie i budował szałasy, wytwarzał prymi- tywne narzędzia, sztuka nie rozwinęła się, ale istniał kult zmarłych • przystosowany do skrajnie zimnego i nieprzyjaznego klimatu przedpola lodowca, grupo- wo polował na duże ssaki • udowodnione interakcje z człowiekiem współczesnym, na ogół kończące się aktami kani- balizmu z obu stron