Egzamin ósmoklasisty - język polski. Repetytorium - 2023

184 Budowa wyrazu. Temat i końcówka Odmianę wyrazów możemy także nazwać fleksją. Wyrazy, które można odmieniać, zbudowane są z dwóch części flek- syjnych, tzn. części związanych z odmianą: tematu fleksyjnego oraz końcówki fleksyjnej. Temat to część wyrazu, która wskazuje na jego znaczenie, końcówka natomiast to część, która się odmienia. Fleksja – dział nauki o języku, zajmujący się odmianą wyrazów oraz ich podziałem na części mowy; również odmiana wyrazów. Końcówka fleksyjna – część, która zmienia się podczas odmiany. Występuje po temacie fleksyjnym i wskazuje na zasto- sowaną formę, np. przypadek, liczbę czy osobę, np. mam- a , ładn- y , id- ę . Temat fleksyjny – część pozostała po odrzuceniu końcówki. Powtarza się podczas odmiany i wskazuje na znaczenie wyrazu, np. mam -a , ładn- y , id- ę . Wniektórych wyrazach tematy fleksyjne się nie zmieniają, wwielu jednak wypadkach dochodzi do wymian głosek, zwa- nych obocznościami. Mogą to być: – – oboczności spółgłoskowe – spółgłoska wymienia się na inną spółgłoskę, np. mu ch -a – mu sz -e , Fred r -o – Fred rz -e , – – oboczności samogłoskowe – samogłoska wymienia się na inną samogłoskę, np. wi a r-a – wi e rz-e , k o z-a – k ó z- Ø 13 , ewen- tualnie samogłoska „e” (tzw. „e” ruchome) zanika podczas odmiany, np. pi e s- Ø – ps-a . Gdy w obrębie tematu dochodzi do oboczności, wyraz ma tematy oboczne 14 , np. wiar- – wierz- . przypadek l. poj. l. mn. mianownik (kto? co?) stół– Ø stoł-y dopełniacz (kogo? czego?) stoł-u stoł-ów celownik (komu? czemu?) stoł-owi stoł-om biernik (kogo? co?) stół– Ø stoł-y narzędnik (z kim? z czym?) stoł-em stoł-ami miejscownik (o kim? o czym?) stol-e stoł-ach wołacz (o!) stol-e! stoł-y! Tematy oboczne: stół-, stol-, stoł-. Oboczności tematowe: oboczność spółgłoskowa – ł : l oboczność samogłoskowa – o : ó Tematy oboczne – tematy, w których zachodzą wymiany głosek, np. gór- , górz- . Oboczność – różnica pomiędzy tematami, występująca w różnych przypadkach. Zazwyczaj są to wymiany jednej samo- głoski na inną samogłoskę lub spółgłoski na inną spółgłoskę, np. r : rz ( gó r- , gó rz- ). 13 Znakiem Ø oznaczamy brak końcówki fleksyjnej, inaczej końcówkę zerową. 14 Za temat oboczny uważa się niekiedy temat, w którymwystąpiła oboczność tematowa. Wtakim ujęciu wyraz ma temat główny (w rzeczownikach jest to temat dopełniacza l. poj.), np. wiar- oraz temat oboczny, np. wierz- (wiara). Fleksja