Egzamin ósmoklasisty - język polski. Repetytorium - 2023

201 Wyrazy złożone – – Rozróżnia się oboczności: – jakościowe – jedna głoska wymienia się na inną głoskę . Może to być oboczność samogłoskowa (samogłoska wymienia się na samogłoskę) bądź spółgłoskowa (spółgłoska wymienia się na spółgłoskę), np. dół : dołek – oboczność samogło- skowa, blacha : blaszany – oboczność spółgłoskowa, – ilościowe – zanika samogłoska „e”, np. lasek → laskowy . Formanty słowotwórcze tworzą i zmieniają znaczenia wyrazów. Niekiedy dzięki nim słowa są nacechowane dodatnio lub ujemnie, np.: Formanty Wyrazy tworzone za ich pomocą Przykłady -ek, -ik, -yk, -ka, -ko zdrobnienia domek , chłopczyk , dziewczynka , kur- czątko -isko, -ysko, -sko, -idło, -ydło zgrubienia żabsko , chłopaczysko , romansidło , straszydło , psisko -ina, -yna zdrobnienia lub zgrubienia (zwykle wyraźnie nacechowane emocjonal- nie) kobiecina , aktorzyna , pijaczyna , psi- na , koszulina Zdrobnienie – wyraz wyrażający pozytywny stosunek mówiącego do osoby, zwierzęcia lub przedmiotu, ewentualnie wskazujący na ich niewielkie rozmiary, np. psina , piesek . Zgrubienie – wyraz wyrażający negatywny stosunek mówiącego do osoby, zwierzęcia lub przedmiotu, ewentualnie wskazujący na ich znaczne rozmiary, np. psisko , gmaszysko . Zgrubienia tworzone są również poprzez odrzucenie końcowej części wyrazu podstawowego, np. beczka → beka (od- rzucenie „cz”). Bywa też, że powstają dzięki oboczności w podstawie słowotwórczej, np. kiełbasa → kiełbacha (wymiana spółgłoskowa s : ch). Rodzina wyrazów W każdymwyrazie można wyróżnić jego najmniejszą część, która nie jest już podzielna słowotwórczo i decyduje o zna- czeniu wyrazu. Taką część nazywamy rdzeniem wyrazu. Wszystkie wyrazy mające taki sam rdzeń będą miały znaczenie oparte na tym samym sensie i wszystkie będą ze sobą słowotwórczo spokrewnione. Niekiedy także sam rdzeń może być wyrazem. Rdzeń – najmniejsza, niepodzielna słowotwórczo część wyrazu, w której mieści się jego znaczenie, np. dom , dom owy , dom ownik , dom ek , dom eczek , po dom ka , dom ator . Wyrazy oparte na tym samym rdzeniu są ze sobą spokrewnione, więc określamy je jako wyrazy pokrewne. Ze względu na owo pokrewieństwo tworzą one rodzinę wyrazów, połączoną podobnym sensem znaczeniowym. Przykładem rodziny wyrazów mogą być np. poniższe zbiory wyrazów: – – dom , domek , domostwo , domowy , domownik , domator , domatorka ; – – kwiat , kwiatek , kwiatowy , kwietny , kwietnik , kwiatuszek , kwiecie , kwiaciarnia , kwiaciarka ; – – pisać , napisać , przepisać , odpisać , zapisać , wypisać , zapis , napis , odpis , przepis , wypis , pisarz , pisarka , pisarstwo , pi- sarski , pisanie , pismo , pisak , pisanina . Wyrazy pokrewne – wyrazy, które należą do tej samej rodziny wyrazów. Są to wyrazy podstawowe i pochodne. Mają one część wspólną dla całej rodziny wyrazów, czyli rdzeń, można też wskazać między nimi jakiś związek znaczeniowy, np. dom , domek , domeczek . Rodzina wyrazów – grupa wyrazów zbudowana na wspólnym rdzeniu, czyli najważniejszym, powtarzającym się w nich, składniku znaczeniowym, np. dom , domowy , domownik , domek , domeczek , podomka , domator . Na czele rodziny wyra- zów stoi wyraz niepodzielny słowotwórczo. Wyrazy złożone Warto zwrócić uwagę, że niektóre wyrazy mogą należeć do więcej niż jednej rodziny wyrazów. Mowa o tych, które zo- stały utworzone od więcej niż jednego rdzenia, czyli wyrazach złożonych – np. wyraz domorosły należy do rodziny wyrazu dom i rodziny wyrazu rosnąć . Wyrazy mogą być bowiem utworzone od innego wyrazu, od więcej niż jednego innego wyra- zu lub nie być w ogóle utworzone od innego wyrazu.