Edukacja domowa to system, który zyskuje w Polsce coraz większą popularność. Z roku na rok liczba uczniów realizujących tę formę nauczania rośnie. Według danych Ministerstwa Edukacji i Nauki w roku szkolnym 2019/2020 z edukacji domowej korzystało w Polsce ok. 12 tys. uczniów. Zaledwie rok później liczba ta wyniosła już prawie 20 tys. Opiszmy więc krótko, na czym polega edukacja domowa i czy warto się na nią zdecydować.

Edukacja domowa – co to jest i dla kogo jest przeznaczona?

Polski system prawny oprócz standardowej nauki w szkole dopuszcza również inne opcje realizowania obowiązku szkolnego (którym objęte jest każde dziecko od 6 do 18 roku życia). Jednym z nich jest właśnie tzw. nauczanie domowe. Edukacja domowa to spełnienie obowiązku szkolnego poza szkołą. Można ją realizować na trzech różnych poziomach nauczania (łącznie lub tylko na wybranym z nich):

• I etap – I, II i III klasa szkoły podstawowej,
• II etap – IV–VIII klasa szkoły podstawowej,
• III etap – szkoła ponadpodstawowa.

Nauczycielami dziecka stają się wówczas jego rodzice, opiekunowie prawni lub inne osoby wskazane przez rodziców/opiekunów. Nie muszą oni mieć wykształcenia pedagogicznego lub innego wyższego, choć oczywiście może ono być dużym ułatwieniem.

W przypadku nauczania domowego rodzic bierze na siebie pełną odpowiedzialność za kształcenie dziecka, lecz z formalnego punktu widzenia wciąż jest ono zapisane do szkoły. Pomimo tego, że dziecko uczy się w domu i nie uczęszcza na lekcje stacjonarne, musi stawiać się na wszystkie testy i sprawdziany z przedmiotów obowiązkowych w danym roku kształcenia (szczegółowe informacje na ten temat podajemy w dalszej części artykułu), a także przystępować do egzaminów końcowych, organizowanych przez daną placówkę i stworzonych w oparciu o wymagane treści programowe. Egzaminy końcowe odbywają się raz lub dwa razy do roku, w zależności od wewnętrznych ustaleń danej szkoły.

Edukacja domowa, nauczanie indywidualne czy indywidualny tok nauczania?

Nauczania domowego (edukacji domowej) nie należy mylić z nauczaniem indywidualnym ani z indywidualnym tokiem nauczania! Są to trzy różne systemy. O indywidualny tok nauczania dla swoich pociech mogą się starać rodzice dzieci szczególnie uzdolnionych, ponadprzeciętnych, i jego celem jest umożliwienie dziecku szybszej realizacji programu szkolnego, na przykład poprzez uczestnictwo w zajęciach przeznaczonych dla wyższych klas lub szybsze uzyskanie promocji do następnej klasy. Nauczanie indywidualne przeznaczone jest zaś dla dzieci, które z przyczyn zdrowotnych przez jakiś czas nie mogą uczęszczać do szkoły, takie nauczanie organizuje wtedy dyrekcja szkoły – zazwyczaj polega ono na tym, że do domu ucznia przychodzą odpowiedni nauczyciele, którzy przerabiają z nim program szkolny. Natomiast edukacja domowa to możliwość, z której skorzystać może każde dziecko, niezależnie od jego stanu zdrowia.

Jak przystąpić do edukacji domowej?

Jeszcze do niedawna wydawanie zezwolenia na realizowanie nauczania domowego możliwe było wyłącznie jeśli placówka, do której zostało przyjęte dziecko, znajdowała się na terenie województwa, w którym zamieszkuje dziecko, konieczne było także dołączenie do wniosku pozytywnej opinii z poradni psychologiczno-pedagogicznej. Od lipca 2021 roku te dwa przepisy zostały uchylone i już nie obowiązują.

Obecnie wymagane dokumenty to:

• wniosek o zezwolenie na edukację domową;
• oświadczenie o zapewnieniu dziecku warunków umożliwiających realizację podstawy programowej obowiązującej na danym etapie edukacyjnym;
• pisemne zobowiązanie, że dziecko będzie przystępowało do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych.

Dokumenty te należy złożyć w przedszkolu, szkole podstawowej lub w szkole ponadpodstawowej, do której twoje dziecko uczęszcza albo zostało przyjęte. Można to zrobić w dowolnym momencie roku szkolnego lub przed rozpoczęciem danego roku szkolnego. Złożenie wniosku jest bezpłatne, a czas przeznaczony na jego rozpatrzenie to 30 dni. W przypadku uzyskania decyzji odmownej, można się od niej odwołać do kuratorium oświaty.

Z edukacji domowej można zrezygnować w dowolnym momencie, można także do niej powrócić, lecz w tej sytuacji trzeba ponownie dopełnić formalności, czyli uzyskać pozwolenie na edukację domową. Podobnie dzieje się w przypadku zmiany szkoły.

Jakie zasady i obowiązki wiążą się z nauczaniem domowym?

Ponieważ uczeń formalnie zapisany jest do szkoły, szczegółowe warunki nauki określa dana placówka – dotyczy to formy, ilości oraz terminów sprawdzianów i klasówek ze wszystkich przedmiotów obowiązkowych. Nie trzeba w żaden dodatkowy sposób dokumentować przebiegu nauczania domowego, jedynym (i najważniejszym!) warunkiem, który trzeba spełnić, jest przystępowanie do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych (których termin i dokładny przebieg ustala dyrektor szkoły) i uzyskanie z nich ocen pozytywnych. Nieprzystąpienie do egzaminów lub niezdanie ich oznacza konieczność cofnięcia zgody na edukację domową i powrót do nauki w szkole stacjonarnej. Zagadnienia egzaminacyjne oparte są na podstawie programowej oraz treściach ustalonych przez daną szkołę z rodzicami. Po zdaniu egzaminów uczeń otrzymuje świadectwo ukończenia danej klasy, nie będzie ono jednak zawierało oceny z zachowania. Nie będzie też ocen z muzyki, plastyki, techniki i wychowania fizycznego – z tych przedmiotów nie przeprowadza się egzaminów.

Obecnie w szkołach stacjonarnych uczniowie klas 1-8 otrzymują bezpłatne komplety podręczników w ramach bezpłatnej nauki publicznej. Nie inaczej jest w przypadku edukacji domowej – dzieci uczące się w tej formie nadal są formalnie zapisane do szkoły, a więc przysługują im takie same komplety materiałów edukacyjnych. Szkoła wystawia również uczniowi legitymację szkolną.

Dziecko uczące się w trybie edukacji domowej może także uczestniczyć w szkole w szeroko rozumianych zajęciach dodatkowych – szczegółowych informacji w tym zakresie udziela dana placówka.

Wady i zalety

Każda forma nauczania ma swoje wady i zalety. Nie inaczej jest w przypadku edukacji domowej, porównajmy zatem jej plusy oraz minusy.

Wady:

• Ograniczony kontakt z rówieśnikami

Szkoła to nie tylko miejsce zdobywania wiedzy, ale także nawiązywania różnych znajomości, przyjaźni. Dziecko spędzające czas głównie w domu będzie miało mniejsze szanse na pogłębianie relacji z osobami spoza rodziny oraz z innymi dziećmi. W skrajnych przypadkach może to prowadzić do izolacji lub nieodpowiednio wykształconych zachowań społecznych czy też trudności w interakcjach z ludźmi w wieku późniejszym oraz w dorosłym życiu.

• Potrzeba  dużej samodyscypliny i zdolności organizacji ze strony rodziców

Odpowiednie zorganizowanie czasu jest trudne, szczególnie dla rodziców aktywnych zawodowo, a w przypadku dziecka korzystającego z edukacji domowej to zazwyczaj na rodzicu spoczywa obowiązek wygospodarowania odpowiedniej ilości czasu na naukę z dzieckiem. Trzeba bardzo się pilnować, by nie odkładać tej nauki i w konsekwencji nie „pozostawiać dziecka samemu sobie”, lecz stale zapewniać mu dawkę nowej wiedzy. Ważna jest systematyczność, czyli to, by nauczanie było urozmaicone, ale odbywało się w miarę możliwości regularnie – edukowanie w domu nie może polegać jedynie na próbie szybkiego przyswojeniu wymaganego materiału tuż przed samymi egzaminami. W taki sposób dziecko bardzo szybko zapomni wszystkie informacje, a nauka nie będzie efektywna.

• Większe koszty?

Choć edukacja domowa jest bezpłatna, nie każdy rodzic czuje się na siłach, by samodzielnie przekazywać dziecku wiedzę ze wszystkich przedmiotów i czasami konieczne jest zatrudnienie korepetytora. Wtedy zaś wzrastają koszty tego typu edukacji. Przyczynia się do tego również wspomniana wcześniej potrzeba znalezienia większej ilości czasu dla dziecka, która często zmusza rodzica do zmniejszenia własnej aktywności zawodowej, a czasami nawet rezygnacji z pracy zarobkowej.

• Przystosowanie przestrzeni

Szkoła kojarzy się przede wszystkim z nauką, dom – głównie z odpoczynkiem i zabawą. Może okazać się więc, że w tej drugiej przestrzeni skupienie się będzie dla dziecka trudniejsze niż w szkole, którą podświadomie traktuje jako miejsce do nauki. Utrzymanie uwagi dziecka i uczenie go w taki sposób, by się nie rozpraszało i nie nudziło, wymaga od rodziców dużego zaangażowania i kreatywności. Warto także zadbać o odpowiednią organizację przestrzeni – może na przykład wydzielić określone miejsce do nauki, tak, by dziecko mogło skupić się na tym, co rodzic-nauczyciel próbuje mu przekazać, nie patrząc przy tym tęsknym wzrokiem na leżące obok zabawki, nie uciekając myślami do telewizora lub konsoli w salonie?

• Zajęcia sportowe

Ponieważ uczeń przebywający na edukacji domowej nie uczestniczy w szkolnych zajęciach WF, obowiązek dbania o jego kondycję fizyczną spoczywa na rodzicu. Jeśli dziecko nie jest z natury żywiołowe i nie pasjonuje się sportem, to istnieje ryzyko, że zapewnienie mu odpowiedniej ilości ruchu może okazać się problematyczne, a zmobilizowanie ucznia do wysiłku fizycznego – trudniejsze. Program szkolnych zajęć wychowania fizycznego zawiera różne ćwiczenia ogólnorozwojowe, a nie każdy rodzic potrafi stworzyć zestawy odpowiednio dobranych ćwiczeń. Oczywiście można zapisać dziecko na dodatkowe zajęcia sportowe i treningi, lecz takie lekcje są płatne, a to znów zwiększa koszty związane z nauczaniem domowym.

Zalety:

• Pełna kontrola rodzica nad przekazywanymi treściami

Edukacja domowa jest świetnym rozwiązaniem dla rodziców, którzy chcą, by ich dziecko było wychowywane w zgodzie z wyznawanymi przez nich wartościami moralnymi i religijnymi. Ucząc dziecko samodzielnie, rodzic ma większy wpływ na nauczane treści, a także sposób ich przekazywania. Ryzyko wyniesienia ze szkoły przez dziecko różnych niepożądanych wzorców zdecydowanie się zmniejsza.

• Indywidualne podejście

Uczeń przerabia materiały w swoim tempie, a uwaga nauczyciela skoncentrowana jest tylko na nim, nie jest rozproszona i podzielona na dużą liczbę dzieci, jak w systemie nauczania masowego. To plus zarówno dla dzieci pracujących szybciej, które nie muszą czekać bezczynnie na wykonanie zadań przez pozostałe dzieci znajdujące się w klasie, jak i dla uczniów, którzy potrzebują poświęcić więcej czasu na dane zagadnienie – znika presja grupy, materiał może zostać im dokładniej wytłumaczony, a wszelkie wątpliwości rozwiane. W odróżnieniu od nauki w szkole, wiedza ta nie musi mieć formy wykładowej, lecz może zostać zaprezentowana dziecku na wiele różnych, często niestandardowych sposobów, np. poprzez gry, zabawy, wycieczki, filmy, prezentacje itd. Dziecko może doskonale się bawić, nawet nie wiedząc, że się przy tym uczy.

• Przyjazne środowisko nauki

Zdobywanie wiedzy w warunkach domowych powoduje zdecydowanie mniejszy stres niż ma to miejsce przy standardowym trybie nauki. Po pierwsze dziecko jest mniej narażone na toksyczne relacje z rówieśnikami czy nawet agresję lub prześladowania z ich strony. Po drugie zaś brak testów i ocen (z wyjątkiem wymaganych egzaminów końcowych) znacząco zwiększa komfort pracy dziecka i pozwala na zdobywanie wiedzy w tempie dostosowanym do jego możliwości i w takiej formie, jaka najbardziej mu odpowiada. Dziecko nie uczy się na pamięć, „dla ocen”, lecz może swobodnie rozwijać swoje zainteresowania i wykraczać poza treści zawarte w programie szkolnym. Co więcej, edukacja domowa to doskonały sposób na wzmacnianie więzi między rodzicem a dzieckiem.

• Więcej czasu wolnego i możliwości realizacji pasji

W standardowym systemie nauczania dziecko spędza w szkole kilka godzin dziennie, a do tego dochodzą jeszcze zadania domowe. Domowa nauka trwa zwykle dużo krócej, gdyż dzięki indywidualnemu podejściu uczeń przyswaja wiedzę znacznie szybciej, nie traci też czasu na dojazdy do szkoły (co ma wpływ również na zmniejszenie kosztów). W efekcie dziecko ma więcej czasu dla siebie, do wykorzystania na inne aktywności oraz niezbędny odpoczynek. Może realizować swoje pasje i rozwijać zainteresowania, nie marnując czasu w szkolnej ławce na rzeczy mało istotne, które zupełnie go nie ciekawią. W przypadku zajęć sportowych dziecko może wybrać taką formę aktywności fizycznej, którą lubi i która najbardziej mu odpowiada, a nie jest zmuszone do wykonywania określonego rodzaju ćwiczeń czy grania w takie gry zespołowe, jakie wyznaczy mu nauczyciel w szkole. Jeśli uczeń na przykład nie znosi biegania czy koszykówki – nie musi tego robić. Może zamiast tego zająć się pływaniem czy zwykłą zabawą na podwórku lub placu zabaw i dzięki temu rzeczywiście cieszyć się aktywnością fizyczną zamiast traktować WF jako przykry obowiązek.

Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy edukacja domowa jest lepszą formą kształcenia niż standardowa nauka w szkole, gdyż każda z tych opcji ma swoje wady i zalety. Wybór odpowiedniej formy kształcenia dla swojego dziecka to indywidualna decyzja rodziców/opiekunów prawnych – to oni najlepiej wiedzą, jaka forma będzie najkorzystniejsza dla dziecka i najlepiej dostosowana do jego możliwości oraz trybu życia. Dla osób decydujących się na nauczanie domowe prezentujemy natomiast idealną formę wsparcia na pierwszym etapie edukacji, w klasach 1-3 szkoły podstawowej – karty pracy.

Wszystkie karty pracy są kolorowe, bogato ilustrowane, a przyjazna dla oka małego ucznia szata graficzna sprawia, że dziecko sięga po nie z przyjemnością i traktuje naukę jako zabawę. Karty posiadają też specjalną perforację, by łatwo można było je wyrwać, a dzięki odpowiednio dobranej kolorystyce zachowują czytelność i estetyczny wygląd nawet przy kserowaniu na czarno-białej kopiarce. Książeczki zostały przygotowane w taki sposób, by wyrywając (lub nie) i rozwiązując po jednej kartce dziennie, móc łatwo i szybko przyswoić przygotowane treści. Taka ilość materiału sprawia, że dziecko nie znudzi się i nie zniechęci, a systematyczność gwarantuje sukces i widoczne postępy, które motywują do dalszej pracy.

Poszczególne książki pogrupowaliśmy według wieku ucznia, przedstawiamy zatem następujące zestawy:

• Dla pierwszoklasistów polecamy przede wszystkim Pierwszaki – to pozycja, która swoim zakresem tematycznym odpowiada programowi nauczania zintegrowanego, zawiera więc wiedzę ogólną z różnych przedmiotów, przygotowaną w wyjątkowo ciekawy i przystępny sposób. Dla tych, którzy chcieliby dodatkowo podszkolić się w konkretnych dziedzinach, proponujemy także karty pracy z matematyki i języka angielskiego. Karty pracy – matematyka, kl. 1 to idealna pomoc w nauce liczenia, przygotowana specjalnie z myślą o uczniach klasy pierwszej. Pierwszoklasista wyćwiczy dzięki niej rozumowanie logiczne i pozna podstawowe liczby i działania matematyczne, usprawni również orientację przestrzenną oraz myślenie abstrakcyjne. Zadania mają zarówno formę tekstową, jak i graficzną – rysunki, wykresy, grafy itp. Karty pracy – język angielski, kl. 1 to pozycja zgodna z nową podstawą programową, a podział tematyczny zastosowany w książeczce odpowiada temu, który występuje w podręcznikach, z których korzysta się w szkole. Wyjątkową cechą tych kart jest zawarty w nich uproszczony zapis wymowy każdego słówka i zwrotu – dziecko nie musi już zastanawiać się, co oznaczają obecne w słownikach znaki fonetyczne, lecz wie dokładnie, jak przeczytać dane słowo. Taką samą wymowę zastosowano również w specjalnym słowniczku umieszczonym na końcu książki i obejmującym wszystkie wyrazy, które pojawiły się w tej części kart pracy. Wisienką na torcie w całym tym zestawie jest książka idealna dla każdego dziecka chcącego poćwiczyć kluczową umiejętność, jaką stanowi czytanie – Czytanie metodą sylabową. Pozycja ta udowadnia, że nauka czytania wcale nie musi być trudna ani czasochłonna! Uczeń poznaje poszczególne literki i uczy się je pisać, a im więcej liter już zna, tym czytanki stają się dłuższe, lecz jednocześnie pozostają na takim stopniu trudności, by każdy pierwszak bez problemu sobie z nimi poradził. Połączenie metody sylabowej, pozwalającej na pominięcie głoskowania i zwiększenie płynności czytania, ze skutecznym sposobem, jakim jest nauka w oparciu o jedną kartkę dziennie, gwarantuje sukces!
  

• Zestaw dla drugoklasisty został przygotowany tak, by doskonalić umiejętności zdobyte w klasie pierwszej. Proponujemy tutaj kontynuacje opisanych powyżej serii, czyli: Język angielski – karty pracy, kl. 2, Matematyka – karty pracy, kl. 2 oraz Drugaki – zestaw do nauczania zintegrowanego, tym razem przeznaczony dla uczniów klasy drugiej szkoły podstawowej. Zawarte w nim ćwiczenia pozwolą na szlifowanie umiejętności pisania, zapoznają też z takimi formami pisemnymi, jak list, zaproszenie, ogłoszenie, opowiadanie. Jako uzupełnienie proponujemy również ćwiczenia: Ortografia. Karty pracy, kl. 2–3 – by doskonalić poprawne pisanie i by ortografia nie sprawiała trudności, a także Gramatyka. Karty pracy, kl. 2–3 – zebrane tam różnorodne zadania oraz reguły i wskazówki dotyczące zasad gramatyki i budowania wypowiedzi z pewnością będą uczniowi pomocne podczas tworzenia rozmaitych form pisemnych. A do dalszego kształcenia matematycznego idealnie nada się Tabliczka mnożenia, która pomoże dziecku łatwo i szybko opanować tę część matematyki, której niestety trzeba nauczyć się na pamięć.

• Dla trzecioklasistów proponujemy Trzeciaki – trzecią część serii do nauczania zintegrowanego. Zawierają one tematy poruszane na lekcjach w klasie trzeciej oraz ćwiczenia językowe kształcące umiejętności nabyte w poprzednich latach, wprowadzają również kolejne formy pisemne, jak plan czy opis. Dziecko nadal może też korzystać z kart pracy do ortografii i gramatyki – ucząc się z nich po raz pierwszy lub traktując je jako przypomnienie i uzupełnienie poznanych wcześniej wiadomości. Podobnie w przypadku Tabliczki mnożenia – ta wiedza jest wciąż aktualna i można do niej wracać i ją utrwalać, kiedy tylko zajdzie taka potrzeba. Dla uczniów klas trzecich przygotowano także oddzielną część Matematyki i Języka angielskiego, w tej samej formie co części poprzednie (opisane wyżej), lecz z materiałem przystosowanym do kolejnego etapu nauczania.

• Przypominamy, że dla wyższych klas również mamy karty pracy i cały czas rozwijamy serię! Dla czwartoklasistów przygotowaliśmy trzy zestawy kart pracy, tym razem bez nauczania zintegrowanego, lecz z podziałem na poszczególne przedmioty: Język polski, Język angielski oraz Matematykę. Więcej szczegółów na temat form wsparcia drugiego poziomu edukacji domowej w kolejnym artykule! 😁

Więcej informacji na temat edukacji domowej znajdziecie na stronach poszczególnych szkół oraz tu:

https://www.gov.pl/web/gov/uzyskaj-zgode-na-edukacje-domowa
https://domowa.edu.pl/
http://edukacjadomowa.pl/
https://www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka
https://edukacja-domowa.org/

Video: Andrzej Mysiak